Politiekblog

In het artikel ‘Van Presentie tot Correctie’ van het Verwey-Jonker Instituut wordt een nieuwe visie op ‘samenlevingsopbouw’ geschetst. In het artikel worden een aantal paradoxen benoemd die spelen binnen het opbouwwerk. Nummer één is:

Beschaving van onderop

De eerste paradox betreft de relatie tussen beschaving en emancipatie. Samenlevingsopbouw is onmiskenbaar een vorm van beschavingsarbeid, waarin ‘de betere standen’ op basis van humanitaire bewegingen het volk wilden verheffen tot het (bijna) eigen niveau. Onherroepelijk was hier sprake van vormen van ‘welbegrepen eigenbelang’ - de onderklasse was ook een bedreiging in fysieke en sociale hygiëne (De Swaan, 1996). Toch heeft in deze verheffingsgedachte ook altijd een element van emancipatie en ontplooiing gezeten, die niet valt terug te voeren tot elitaire belangen. Er is juist ook altijd gezocht naar ‘de stem’ van het volk, naar voice (Douglas, 1982). 

De fundamentele paradox die hieruit volgt - beschaving van onderop - is bijvoorbeeld zichtbaar in de kritieken van Peper en Achterhuis. Zij betrappen de professionele instellingen op het najagen van eigen belang, wat tekort zou doen aan de behoeftes en potenties van de bevolking. Maar ook het omgekeerde kleeft de samenlevingsopbouw aan: men zoekt onvermoeibaar naar de stem van bewoners, maar komt regelmatig met een koude kermis thuis. Boeren, burgers en bewoners komen niet opdagen, of laten zich vertegenwoordigen door straatburgemeesters en ‘kankeraars’ waarmee het slecht zaken doen is. De roep om burgerparticipatie - die in nieuwe vorm doorklinkt in het actieve burgerschap - valt regelmatig stil door tegenvallende opkomsten en uitkomsten. Het zijn de enkelingen die actief worden, en dat zijn vaak niet diegenen die worden gezocht.

De beschrijving pakt de basis van het legitimiteitsprobleem van het opbouwwerk: het wordt gedaan om ‘anderen’ te verheffen, maar hoeft die ander wel ‘verheven’ te worden, wat is ’verheffen’ en verheft de opbouwwerker zich soms niet vooral zelf? Bij veel activiteiten komt er vervolgens maar een beperkt aantal deelnemers kijken. 

Ik heb een aantal interessegebieden als agoog-in-opleiding, zoals veranderingsprocessen bij individuen, maar deze issues behoren, als het om samenlevingsniveau gaat, voor mij wel tot de belangrijkste. Zie het als een missie of sorts: ik wil zoeken naar methodes en een visie waardoor bij maatschappelijke activiteiten meer deelnemers kunnen deelnemen. Of dat komt door slimme staaltjes sociale psychologie om mensen te motiveren, of door het aanpassen van beleidsdoeleinden naar iets dat wél aanslaat, omdat het past bij wat een echte behoefte is vanuit de samenleving. Dat kan ik wel als een missie benoemen. 

Daarbij is ook een vleug visie te horen: ik denk wel het een en ander te weten wat goed is voor anderen, maar ik wil vooral ontdekken wat hun behoefte is. Óf ze behoeftes hebben. ‘Verheffen’ omdat het moet vanuit een soort van elitair ideaal, is voor mij geen streven. Worden er mensen ‘verheven’, dan is dat als gevolg van een eigen behoefte.